कञ्चनपुर, १३ भदौ : सुदूरपश्चिमको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानका रुपमा रहेको देउडा गीत र खेलमा पछिल्लो समय मौलिकपन हराउँदै गएको छ ।
देउडा संस्कृतिमा पुराना भाकाको नक्कल बढ्नु र समाजलाई अपाच्य हुने शब्द प्रयोग हुन थालेपछि यसको मौलिकता खस्किँदै गएको हो । वरिष्ठ देउडीया (देउडा सर्जक) अम्वादत्त जोशीका अनुसार पहिलेका देउडाका गीतमा साहित्य मिसिएको हुन्थ्यो । सुन्ने मात्र होइन समाजमा सकारात्मक सन्देश दिने खालका भाकाहरु गुञ्जिन्थे ।
“सुखदुःखका कथाहरु, वीर वीरंगनाका गाथा, धार्मिक चिनारी र संस्कृतिको भाव भूमि बोकेको देउडा अहिले भड्किलोपनमा गएको छ”, उहाँ भन्नुहुन्छ । विशेष गरी गौराजस्ता महत्त्वपूर्ण पर्वका बेला देउडा खेल्नका लागि भेला हुने प्रचलन पुरानै रहेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
“वर्षौँसम्म नदेखिएका आफन्त र साथीहरू देउडा खलोमा भेटघाट गर्ने, भलाकुसारी गर्ने कार्यले त्यो बेला बेग्लै रौनक दिन्थ्यो, भाका–भाकामा मायाप्रेम मिसिने तर ती समाजलाई पच्ने खालका हुन्थे”, जोशी भन्नुहुन्छ । तर अहिलेको परिवेशमा युट्युब र सामाजिक सञ्जालका कारण देउडाका गीतहरूमा अश्लिल शब्द, अपाच्य वाक्यांश र मनोरञ्जन मात्र दिने खालका प्रस्तुति बढी देखिन थालेको उहाँको भनाइ छ । “यी गीतले एक पटक सुन्दा रमाइलो लाग्छ तर दीर्घकालीन प्रभाव राख्न सक्दैनन”, उहाँले भन्नुभयो ।
देउडा खेलमा पुराना भाका तोडमोड गरेर बीचमा अश्लील शब्द राख्ने प्रवृत्ति मौलिक सम्पदा मास्ने मुख्य कारण भएको देउडाका जानकार शेर बहादुर भण्डारी बताउनु हुन्छ ।
पुराना सिर्जनामा आधारित भएर मात्रै नयाँ गीत नबनाई मौलिकपन कायम गर्ने खालका गीत आउनुपर्नेमा उहाँ जोड दिनुहुन्छ । “समाजका चालचलन, रहनसहन, रीतिरिवाजलाई प्रतिबिम्बित गर्ने गरी नयाँ भाका सिर्जना गर्नुपर्छ,” उहाँले भन्नुभयो, “युट्युबमा भ्यूज र पैसाका लागि अर्थविहीन देउडा गीत बनाउने क्रम बढ्दा मौलिक सृजनाको क्षय भइरहेको छ ।”
पुराना सर्जकहरूको योगदानलाई सम्मान गर्ने परिपाटीको विकास गर्नुपर्नेमा उहाँ जोड दिनु हुन्छ । युवा पुस्ताको रुचिअनुसार केही परिमार्जन हुनुपर्ने भए पनि पुराना भाकालाई बेवास्ता गर्नु गलत हुने उहाँको बुझाई छ । “बजारमा आउन थालेका रयाप र पपमा समेत सुदूरको भाका झल्किने गीतहरु राख्नु पर्छ तर रितिरिवाज, चालचलन र संस्कृति भित्र अटाउने कुराहरु सभ्य तरिकाले राखिनु पर्छ,” उहाँ भन्नुहुन्छ ।
देउडीया डिल्लीराज पनेरूका अनुसार पहिलेका गीतहरू रसिला, भावपूर्ण र अर्थपूर्ण हुन्थे । “सुन्नेले आनन्द लिने, पछि–पछिसम्म सम्झिरहने गीत अहिले हराएका छन्”, उहाँले भन्नुभयो । हालका गीतमा भाव र गहिराई कम देखिन्छ, मनोरञ्जन त दिन्छन् तर स्थायी प्रभाव छोड्ने खालका नरहेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
उहाँका अनुसार गाउँवेसीमा गाइने तर अझै प्रकाशमा नआएका पुराना भाकाको खोजी गरी सङ्कलन गर्न सके देउडाको मौलिकता जोगाउन सकिन्छ । अहिले बजारमा भीडभाड बढाउने र हँसाउने खालका गीत बढे पुराना शैलीमा देउडा भेट्न कठिन भएको उहाँको अनुभव छ । “युवा पुस्ताले पुराना भाका मन नपराउँदा ती भाका ओझेलमा पर्न थालेका छन्”, उहाँ भन्नुहुन्छ, “त्यसैले मौलिकता जगेर्ना, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र देउडालाई सांस्कृतिक सम्पदाका रुपमा संरक्षण गर्नु आवश्यक छ ।”